Tarih Düşürme

Bir olayın (doğum, fetih, ölüm ve saire) tarihini harflerin numerik değerleri vasıtasıyla anlatmaya “tarih düşürme” denmiştir. Her biri sayısal değere sahip olan Arap harfleriyle yapılan bu işlem Klâsik Türk şairleri tarafından da sık sık kullanılmıştır. Birçok şairin divanında müstakil “Tarih” bölümü vardır.

Tarih düşürülürken Arap harfleri arasında bulunmayan “pe(پ)”, “çe(چ)”, “je(ژ)” ve “gef(گ)” harfleri sırasıyla “be(ب)”, “cim(ج)”, “ze(ز)” ve “kef(ك)” ile aynı değerde sayılır.

Yukarıdaki tablodan da görüleceği üzere, akılda kalıcılığı artırmak amacıyla yan yana getirilen harflerden mürekkep kelimeler sayıların değerlerini hatırlamaya yardımcı olur. Bu kelimeler “ebced (بجدا)”, “hevvez (هوز)”, “huttî (حطي)”, “kelemen (كلمن)”, “sa’fes (سعفص)”, “karaşat (قرشت)”, “sehhaz (ثخذ)” ve “dazıg (ضظغ)”dır.

 

Tarih Örnekleri

“Feth-i Bağdâd’ı târîh oldı gazâm”

Dördüncü Murad’ın Bağdat’ın fethiyle ilgili söylediği bu mısradaki “gazâm” kelimesi 1048 tarihini verir. Şöyle ki “gayn” harfinin değeri 1000’dir. “Ze” 7, “elif” 1 ve son olarak da “mim” 40’tır. Toplandığı zaman fetih tarihi olan 1048’e ulaşırız.

Tarih düşürme, tek bir şekilde yapılmaz. Tüm mısraın harf değerlerinin toplanarak yapılabildiği gibi sadece noktalı veya sadece noktasız harflerin de tarihi işaret ettiği ifadeler mevcuttur.

Mesela Surûrî’nin şu beytinde tüm mısra bir tarihe işaret eder:

“Tezevvüc itdi Âsım Beğefendi” Bütün harf değerleri toplandığında elde edilen sayı olan 1202, Asım Beyefendi’nin nikâh tarihini gösterir.

“Çıkarup Leşker-i küffârı didim târîhin

Belgrad kal’asını aldı Mehemmed Paşa” diyen Koca Ragıb Paşa, ikinci mısraın harf değerleri toplamı olan 2003 sayısından 851’e tekabül eden “leşker-i küffâr” ifadesi çıkınca kalan sayıyla fetih tarihi olan 1152’ye işaret etmiştir.

 

Kâdı-i belde-i Ebâ Eyyûb

İrmeyüp zabt-ı mansıba hayfâ

Oldı târîh-i rıhleti menkût

İtdi Osman Efendi azm-i bekâ

 

Mısralarında Osman Efendi’nin ölüm tarihi verilmiştir. Son dizedeki “menkût” yani noktalı harflerin toplamından çıkan hesapla 1219 tarihi bulunur. Bunun aksine noktasız harflerle düşürülen tarihe örnek olarak şu dizeler verilebilir:

“Hurûf-ı sâdelerle eyledim tahrîr târîhin

Bekir Ağa kurup sûr-ı tezevvüc ber-murâd oldı”

Tarih dizesindeki noktasız harflerin sayı değerlerinin toplamıyla elde edilen rakam 1192’dir ve bu, Bekir Ağa’nın düğün tarihini gösterir.

Burada bahsedilmeyen şekillerde de yapılan tarih düşürmeler mevcuttur. Konuya ilgi duyanlar tafsilatlı bir şekilde öğrenmek isterlerse karşılarına çok sayıda kaynak çıkacaktır.

Yararlanılan Kaynak: Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, Cem Dilçin

Alakalı Yazı

0 Yorumlar

Bir Cevap Yazın